
Στιγμές σαν τη χθεσινομεσημερινή, όταν ο αποχαιρετισμός φέρνει κοντά ανθρώπους που κουβαλούν θλίψη αλλά και την ανάγκη για λίγη σιωπή κάτω από τον αττικό ουρανό, έχουν πάντα ένα ιδιαίτερο βάρος. Το μεσημέρι της Τετάρτης 18 Νοεμβρίου, η διαδρομή προς το Τρίτο Νεκροταφείο της Αθήνας στη Νίκαια, για τον τελευταίο αποχαιρετισμό ενός φίλου, μετατράπηκε άθελα σε μια σύντομη αλλά πυκνή περιήγηση σε όψεις της μνήμης και της ανθρώπινης συνθήκης. Στην προσπάθεια να κερδηθεί χρόνος και να βρεθούμε πιο γρήγορα στο σημείο της συνάντησης, το πέρασμα μέσα από το Εβραϊκό Νεκροταφείο λειτούργησε σαν μια σιωπηλή παρένθεση ανάμεσα στη βιασύνη της στιγμής και τον χρόνο που μοιάζει να στέκεται ακίνητος ανάμεσα στα μνήματα.

Στις εικόνες που αποτυπώθηκαν εκείνη την ώρα, το τοπίο μοιάζει λιγότερο με έναν αυστηρό, ψυχρό τόπο αποχωρισμού και περισσότερο με ένα πυκνό, πράσινο καταφύγιο. Ψηλά κυπαρίσσια υψώνονται σε αυστηρή γραμμή πλάι σε χοντρούς κορμούς πεύκου και πυκνά φυλλώματα, ενώ το φως του ήλιου διαπερνά τα κλαδιά και στρώνει σκιές πάνω σε ασφαλτοστρωμένα μονοπάτια και χλοοτάπητες. Σε ένα από τα πλάνα, δίπλα στη σειρά των κυπαρισσιών και το πράσινο γκαζόν, ξεχωρίζει ένα επιβλητικό μαρμάρινο μνημείο με λαξευμένο κηροπήγιο στη βάση του, υπενθυμίζοντας διακριτικά την ταυτότητα του χώρου.

Σε άλλα σημεία, τα ασπρισμένα τοιχία με τις γαλάζιες κυματιστές γραμμές, οι χαμηλοί θάμνοι και τα λιτά κτίρια στο βάθος συνομιλούν με τις πολυκατοικίες της πόλης που στέκουν λίγο πιο πέρα, θυμίζοντας ότι ο κόσμος των ζωντανών δεν είναι ποτέ πραγματικά μακριά. Συχνά στην Ελλάδα λέγεται ότι οι Ορθόδοξοι επιμένουν με ιδιαίτερη θέρμη στα ήθη, τα έθιμα και τις παραδόσεις γύρω από το πένθος. Ωστόσο, το πέρασμα από το Εβραϊκό τμήμα δείχνει πως η παράδοση και ο συμβολισμός έχουν παντού τη δική τους ισχυρή γλώσσα. Το άστρο του Δαβίδ εμφανίζεται σε ποικίλες καλλιτεχνικές εκδοχές, ενώ τα κηροπήγια —άλλοτε μαρμάρινα και άλλοτε ζωγραφισμένα— επανέρχονται σχεδόν παντού, κουβαλώντας φορτίο πίστης, ιστορίας και συνέχειας.

Κι όμως, κάτω από το ίδιο φως και δίπλα στην ίδια ησυχία των δέντρων, η ανθρώπινη ματαιοδοξία βρίσκει τον τρόπο να αφήσει το αποτύπωμά της. Ο βαθμός της οικονομικής επιφάνειας εκείνου που έφυγε συχνά καθρεφτίζεται στο μέγεθος, την επιμέλεια και την προβολή του μνήματος, σαν οι ζωντανοί να θέλουν να παρατείνουν μια κοινωνική κλίμακα εκεί όπου όλοι λογαριάζονται με το ίδιο μέτρο. Μια αντίφαση γνώριμη και διαχρονική, καθώς όλοι γνωρίζουν πως κανείς δεν παίρνει τίποτα μαζί του όταν έρχεται η ώρα της αναχώρησης. Αυτό ακριβώς κάνει τέτοιες διαδρομές τόσο εύγλωττες: μέσα σε λίγα λεπτά περπατήματος ανάμεσα στα δέντρα και τα μάρμαρα, ο αποχαιρετισμός ενός φίλου συναντά την ιστορία, τα σύμβολα και τις μικρές ανθρώπινες αδυναμίες που μας ακολουθούν μέχρι το τέλος.